تغذیه گیاهی یکی از شاخههای علوم کشاورزی است که به مطالعه عناصر غذایی مورد نیاز گیاهان، نحوه جذب، انتقال و مصرف این عناصر در فرآیندهای رشد و نمو گیاه میپردازد. گیاهان برای تکمیل چرخه زندگی خود به مجموعهای از عناصر ضروری نیاز دارند که از طریق خاک، آب، هوا و منابع کودی تأمین میشوند. این عناصر در فرآیندهای حیاتی نظیر فتوسنتز، تنفس، تقسیم سلولی، تولید پروتئینها، رشد ریشه و تشکیل محصول نقش اساسی ایفا میکنند. از این رو، تغذیه گیاهی را میتوان یکی از مهمترین عوامل مؤثر بر رشد، عملکرد و کیفیت محصولات کشاورزی دانست.
عناصر ضروری و معیارهای ضروری بودن:
عناصر ضروری گیاهان به عناصری گفته میشود که وجود آنها برای تکمیل چرخه زندگی گیاه الزامی است و در صورت نبود هر یک از آنها، گیاه قادر به رشد طبیعی، تولید بذر و ادامه حیات نخواهد بود. دانشمندان برای تشخیص ضروری بودن یک عنصر، معیارهایی را تعیین کردهاند که بر اساس آنها یک عنصر زمانی ضروری محسوب میشود که:
نبود آن موجب اختلال در رشد و نمو طبیعی گیاه شود.
گیاه نتواند چرخه زندگی خود را بدون آن عنصر تکمیل کند.
نقش آن عنصر توسط هیچ عنصر دیگری قابل جایگزینی نباشد.
عنصر مورد نظر به طور مستقیم در متابولیسم و فرآیندهای فیزیولوژیکی گیاه مشارکت داشته باشد.
بر اساس تحقیقات انجامشده، تاکنون 17 عنصر به عنوان عناصر ضروری گیاهان شناخته شدهاند که هر یک وظایف مشخصی در رشد، توسعه و تولید محصول بر عهده دارند.
عناصر غذایی گیاهان بر اساس میزان نیاز گیاه به آنها به دو گروه اصلی تقسیم میشوند:
عناصر پرمصرف (Macronutrients)
این عناصر در مقادیر نسبتاً زیاد مورد نیاز گیاه هستند و بخش عمدهای از ساختار و فعالیتهای فیزیولوژیکی گیاه را تشکیل میدهند.
عناصر کممصرف (Micronutrients)
این عناصر اگرچه در مقادیر بسیار کم مورد نیاز هستند، اما نقش حیاتی در فعالیت آنزیمها، واکنشهای بیوشیمیایی و تنظیم فرآیندهای متابولیکی گیاه دارند.
علاوه بر این، عناصر ضروری را میتوان بر اساس منشأ تأمین نیز دستهبندی کرد. کربن (C)، هیدروژن (H) و اکسیژن (O) عمدتاً از هوا و آب تأمین میشوند، در حالی که سایر عناصر از طریق خاک و کودها در اختیار گیاه قرار میگیرند.
عناصر پرمصرف و کممصرف:
عناصر پرمصرف شامل کربن، هیدروژن، اکسیژن، نیتروژن، فسفر، پتاسیم، کلسیم، منیزیم و گوگرد هستند. این عناصر در ساخت بافتهای گیاهی، فتوسنتز، تولید انرژی، تشکیل پروتئینها و رشد اندامهای مختلف گیاه نقش اساسی ایفا میکنند.
مهمترین عناصر پرمصرف مورد استفاده در برنامههای کوددهی کشاورزی عبارتاند از:
نیتروژن (N)
فسفر (P)
پتاسیم (K)
کلسیم (Ca)
منیزیم (Mg)
گوگرد (S)
در مقابل، عناصر کممصرف شامل آهن، روی، منگنز، مس، بور، مولیبدن، کلر و نیکل هستند. اگرچه مقدار مورد نیاز این عناصر بسیار کمتر از عناصر پرمصرف است، اما کمبود آنها میتواند خسارات قابل توجهی به محصولات کشاورزی وارد کند.
عناصر کممصرف عبارتاند از:
آهن (Fe)
روی (Zn)
منگنز (Mn)
مس (Cu)
بور (B)
مولیبدن (Mo)
کلر (Cl)
نیکل (Ni)
شناخت نقش هر یک از این عناصر و مدیریت صحیح تأمین آنها، از مهمترین اصول تغذیه گیاهی و افزایش عملکرد محصولات کشاورزی به شمار میرود.
